فهرست مطالب

عنوان ................................................................................................................................................... صفحه

بخش اول : مبانی اخلاق.................................................................................................................................... 1

      فصل اول : کلیات ..........................................................................................................................................1

       الف - شناسایی علم اخلاق ...................................................................................................................... 1

-        مفهوم لغوی واژه اخلاق .................................................................................................................... 1

-        تعریف علم اخلاق ............................................................................................................................. 1

-        فلسفه اخلاق .................................................................................................................................... 2

-        تربیت اخلاقی ................................................................................................................................... 2

       ب – علم اخلاق و علوم دیگر................................................................................................................... 2

-        علم اخلاق و فقه .............................................................................................................................. 2

-        علم اخلاق و حقوق .......................................................................................................................... 2

-        علم اخلاق و عرفان عملی ............................................................................................................... 3 

-        علم اخلاق و علوم تربیتی ............................................................................................................... 3

      ج – شیوه های اخلاقی و شیوه مورد قبول ............................................................................................. 4 

-        اخلاق فیلسوفانه ............................................................................................................................. 4

-        اخلاق عارفانه .................................................................................................................................. 4

-        اخلاق نقلی ...................................................................................................................................... 4

       د – تقسیم مباحث اخلاق اسلامی ........................................................................................................ 4

   فصل دوم : جاودانگی اخلاق ..................................................................................................................... 5

      الف – پیامدهای نسبیت گرایی اخلاقی ................................................................................................ 6

      ب – مطلق گرایی در اخلاق و دلایل آن ............................................................................................... 6

      ج – پرسش ها و پاسخ ها ..................................................................................................................... 7

  فصل سوم : عمل اخلاقی ........................................................................................................................... 9

      الف – عناصر ارزشمندی عمل اخلاقی ................................................................................................. 9

-        عناصر فاعلی ................................................................................................................................ 9

-        عنصر فعلی و عینی .................................................................................................................... 12

      ب – شرایط مسئولیت اخلاقی ........................................................................................................... 12

     ج – شناسایی عمل اخلاقی ................................................................................................................ 15

     د – تزاحم ارزش و معیار ترجیح ......................................................................................................... 16

بخش دوم : مفاهیم عام اخلاقی ............................................................................................................... 16

    فصل اول : صفت نفسانی هدایت گر ................................................................................................... 18

        ایمان ................................................................................................................................................ 18

   فصل دوم : صفات نفسانی عمل کننده ................................................................................................ 21

-        جهت گیری نفس نسبت به خداوند ......................................................................................... 21

-        نشانه های محبت به خداوند .................................................................................................... 22

-         آثار محبت خداوند .....................................................................................................................22

      توکل .................................................................................................................................................. 23

منابع ........................................................................................................................................................ 24

 الف. شناسايى علم اخلاق

براى دست يافتن به شناخت اوليه از علم اخلاق، روشن شدن مفاهيم و نكات زير ضرورى است:

- 1. مفهوم لغوى واژه اخلاق

اخلاق ، جمع «خُلق» و به معناى نيرو و سرشت باطنى انسان است كه تنها با ديده بصيرت و غيرظاهر قابل درك است. در مقابل، «خَلق» به شكل و صورت محسوس و قابل درك با چشم ظاهر، گفته مى شود. همچنين «خُلق» را صفت نفسانى راسخ نيز مى گويند كه انسان، افعال متناسب با آن صفت را بى درنگ، انجام مى دهد. مثلا فردى كه داراى «خُلق شجاعت» است، در رويارويى با دشمن، ترديد به خود راه نمى دهد.

صفت راسخ درونى، ممكن است «فضيلت» و منشأ رفتار خوب باشد و يا «رذيلت» و منشأ كردار زشت. به هر حال به آن «خُلق» گفته مى شود.

-       2 . تعریف علم اخلاق :

علم اخلاق علمی است که صفات نفسانی خوب و بد و اعمال و رفتار اختیاری متناسب با آنها را معرفی می کند و شیوۀ تحصیل صفات نفسانی خوب و انجام اعمال پسندیده و دوری از صفات نفسانی بد و اعمال ناپسند را نشان می دهد .

بنابراین موضوع علم اخلاق عبارت است از : صفات و اعمال خوب و بد ، از آن جهت که برای انسان قابل تحصیل و اجتناب و یا انجام و ترک اند . بنابراین موضوع علم اخلاق نفس انسانی است و هدف نهایی آن به کمال رساندن انسان است .

-       3 . فلسفه اخلاق :

آن بخش از پژوهش ها و بررسى هاى اخلاقى كه عهده دار پاسخگويى به پرسش هاى بنيادين اند ، «فلسفه اخلاق» ناميده مى شود ، مانند پاسخگویی به اینکه مفهوم واژه ها و عناوين «خوب» و «بد» چيست؟

-       4 . تربيت اخلاقى

تربيت در لغت به معناى «پرورش دادن استعدادهاى شى» است. اين استعدادها ممكن است ، فيزيكى و مادى، علمى و عقلانى و يا استعدادهاى اخلاقى باشند.

در تربيت اخلاقى، رويكرد اصلى متوجه پرورش استعدادهاى اخلاقى و رسيدن به كمالات اخلاقى است; در حالى كه در تربيت علمى، هدفْ شكوفايى استعدادهاى علمى و كسب مراتب بالاى علمى است و از همين روى نگرش به انسان عمدتاً ابزارى و آلى است.

ب. علم اخلاق و علوم ديگر

علم اخلاق نيز مانند هر علم ديگرى با پاره اى از دانش هاى موجود، مناسبات نزديك دارد:

-       1 . علم اخلاق و فقه

علم فقه، اعمال و رفتار انسان هاى مكلّف و مسؤول را از دو جهت مورد بررسى قرار مى دهد و دو گونه داورى دارد:

-نخست از جهت آثار اخروى آن ( ماهیت اخلاقی دارند )

-ديگرى از جهت آثار و وضعيت دنيوى آن (ماهيت اخلاقى ندارد; بلكه تنها ماهيت فقهى و حقوقى دارند)

-         2 . علم اخلاق و حقوق

موضوع علم حقوق، قواعد كلى و الزام آور اجتماعى است كه اجراى آن از سوى دولت و قدرت حاكم تضمين شده، است.. در حالى كه علم اخلاق شامل زندگى فردى انسان نيز مى شود، و احكامِ غير الزامى نيز در آن وجود دارد. يعنى اخلاق هم شامل زندگى اجتماعى و فردى مى شود و هم داراى احكام الزامى و غيرالزامى است .

در عين جدايى ها و ناهمگونى هاى موجود بين علم اخلاق و حقوق، همنوايى هايى نيز ميان آن دو وجود دارد: از يك سو حقوق، خدمتگزار و مددكار اخلاق در اجرا و توسعه عدالت اجتماعى است كه از ارزش هاى عالى اخلاقى محسوب مى شود و از سوى ديگر، علم اخلاق با ترويج و توسعه فضيلت هاى اخلاقى و مبارزه با مفاسد، نقش پيش گيرانه و بهداشت جنايى را ايفا مى كند و كارآمدترين ياور علم حقوق در استقرار نظم و عدالت در جامعه است. از اين رو است كه فقدان و غيبت هر يك از آن دو، براى جامعه بسيار زيانبار است.

-         .3  علم اخلاق و عرفان عملى

عرفان دو بخش دارد: نظرى و عملى. بخش نظرى عرفان، مربوط به تفسير هستى، يعنى خدا، جهان و انسان است. بخش عملى عرفان، روابط و وظايف انسان را با خود، جهان و خدا بيان مى كند. اين بخش از عرفان كه به آن علم «سير و سلوك» نيز گفته مى شود، بسيار شبيه به علم اخلاق است.

بدين ترتيب، مباحث عرفان عملى عمدتاً بر محور تربيت اخلاقى و راهكارها و ابزار دستيابى به مقامات معنوى دور مى زند و اين امر در واقع يكى از محورهاى اساسى علم اخلاق محسوب مى شود.

-         4 . علم اخلاق و علوم تربيتى

علوم تربيتى با بهره گيرى از دستاوردهاى روان شناسى و شناسايى اصول حاكم بر رفتار انسان و تلاش در جهت آگاهى از فرمول هايى كه كنش ها و واكنش هاى آدمى در چارچوب آنها شكل مى گيرد، زمينه هاى رشد و شكوفايى هر چه بيشتر استعدادهاى علمى، اخلاقى و مهارت هاى حرفه اى را فراهم مى آورد و اگر توجهى به عوامل و زمينه هاى اخلاقى داشته باشد، نگاه او به اين عوامل صرفاً يك رويكرد ابزارى و واسطه اى است و چون وجود فضيلت هاى اخلاقى، فرد را در طى مراحل تربيتى يارى مى دهد، آنها را مورد توجه قرار مى دهد.(1) در حالى كه قلمرو علم اخلاق بسيار وسيع تر از معرفى ابزارهاى تربيت است; اما علم اخلاق و علوم تربيتى در برخى حوزه هاى اخلاقى مانند «اخلاق علمى» در قلمرو و مسئله، مشترك اند. علم اخلاق در اين حوزه هم به اصل علم و موضوع و متعلق آن، نگاه ارزشى و اخلاقى دارد و هم انگيزه ها و رفتار معلم و شاگرد را به لحاظ اخلاقى سامان مى دهد و هم روابط متقابل آن دو را بر موازين ارزشى اخروى استوار مى سازد. مربّيان علوم تربيتى مى توانند با بهره گيرى از اين دست فرمول هاى اخلاقى و با آنچه از يافته هاى روان شناسى و در نتيجه آزمون و خطا، به دست مى آورند، به آسانى و به سرعت، به اهداف بلند و ارزشمند خود دست يابند.

ج. شيوه هاى اخلاقى و شيوه مورد قبول

-         1 . اخلاق فيلسوفانه

اين شيوه اخلاقى عمدتاً با پذيرش و تأثيرپذيرى از نظريه «اعتدال» و «حد وسط» به عنوان معيار كلى براى فضيلت اخلاقى، در مقابل «افراط و تفريط» كه مشخصه رذيلت اخلاقى اند، تلاش مى كند تا تمام خوبى ها و بدى هاى اخلاقى را در قالب اين فرمول توجيه و تبيين نمايد.

-         . 2  اخلاق عارفانه

يعنى اخلاقى كه عرفا و متصوفه مروّج آن بوده اند. اين نوع اخلاق كه بيشتر تكيه بر تربيت اخلاقى و سير و سلوك دارد، تلاش هاى زيادى را براى ترسيم يك نظام تربيتى و تعيين مبدأ و مقصد آن و منازل و مراحلى كه در بين راه وجود دارد و وسايل و لوازمى كه در هر منزل به كار مسافر اين راه مى آيد، مصروف داشته است. محور اخلاق عارفانه، مبارزه و مجاهده با نفس است.

-          . 3 اخلاق نقلى

يعنى اخلاقى كه محدثان با نقل و نشر اخبار و احاديث در ميان مردم به وجود آورده اند. در اين شيوه، مفاهيم اخلاقى بر اساس آنچه كه در كتاب و سنت آمده، بدون توجّه جدّى و كافى به ترتيب واقعى حاكم بر آنها و مناسبات موجود بين آنها، بيان مى گردد.

د. تقسيم مباحث اخلاق اسلامى

اخلاق اسلامى به طور طبيعى و منطقى، به سه فصل زير تقسيم و ترتيب مى يابد :

-          1برخى مباحث بنيادين و فلسفىِ اخلاق: واقعيت اخلاق و عناصر ضرورى عمل اخلاقى و شناسايى آن.

-         2  توصيف زشتى ها و زيبايى هاى اخلاقى: هم به عنوان صفت نفسانى و هم در حوزه هاى مختلف رفتارى.

-         3  اخلاق تربيتى: تبيين شيوه ها و ابزارهاى آراستن انسان به فضيلت ها و پيراستن او از رذيلت هاى اخلاقى.

 صفات اخلاقى همواره محكوم به حكم يكسانى هستند و تنوع جغرافيايى، گذر زمان و گوناگونى فرهنگ ها نقش و تأثيرى در اتصاف يك موضوع اخلاقى به فضيلت يا رذيلت ندارد .

منظور از مطلق گرایی چیست ؟

دربارۀ مطلق گرایی دودیدگاه وجو دارد :

-         دیدگاه اول حداکثری میگوید همه احکام و ارزشهای اخلاقی اموری ثابت ، همیشگی و همگانی اند .

-         دیدگاه دوم میگوید همه احکام و ارزشهای اخلاقی اموری ثابت ، همیشگی و همگانی نیستند ، برخی از آنها نسبی اند به معنای نسبیت شرایط واقعی .

منظور از نسبی گرایی چیست ؟

دربارۀ نسبی گرایی دودیدگاه وجو دارد :

-         یک حکم واقعی نسبت به شرایط و قیود واقعی موضوع خود تغییرپذیر است .

-         گاهی منظور از نسبی بودن یک حکم آن است که آن حکم اخلاقی در هیچ شرایط واقعی ثابت نیست .

در يك تقسيم بندى مى توان انواع نسبيت گرايى اخلاقى را به صورت زير بيان داشت :

-         1 . نسبيّت گرايى زيست شناختى: اصول اخلاقى، تابعى از وضعيت متغير زيستى فرد است.

-         2. نسبيّت گرايى جامعه شناختى: اصول اخلاقى، تابعى از اوضاع متغير اجتماعى است كه فرد در آن زندگى مى كند.

-         3 . نسبيّت گرايى روان شناختى: مفاهيم اخلاقى، تابعى از وضعيت روانى متغير فرد، ذوق و سليقه و ميل و دلخواه اوست.

-         4 . نسبيّت گرايى فرهنگى : فضيلت ها و رذيلت هاى اخلاقى بستگى به آداب و رسوم جامعه دارد.

-         5 .نسبيّت گرايى ماترياليستى : فضيلت يا رذيلت بودن يك صفت يا رفتار، بستگى به نقش و كاركرد آن نسبت به ايجاد برابرى و تساوى مادى در بين انسان ها و توزيع برابر امكانات دارد.

الف. پيامدهاى نسبيّت گرايى اخلاقى

-         1. سلب مسؤوليت: انكار اخلاق مطلق و اصول اخلاقى همگانى و جاودانه، هيچ فردى را در قبال رفتار خود، از نظر اخلاقى و در بسيارى از موارد از جهت حقوقى مسؤول نمى شناسد.

-         . 2  بى ثمرى احكام اخلاقى: احكام و قضاياى اخلاقى در صورتى مفيدند كه منشأ تأثير باشند ; شور و شوق و تسليمى را در مخاطب برانگيزند و او را آماده ايثار و فداكارى كنند و اين امر ممكن نيست مگر با قبول و عشق به حقانيت عام، مطلق و جاودانه اصول اخلاقى.

-          . 3 نفى كمال و جاودانگى دين:  قبول تغييرپذيرى و عدم ثبات احكام اخلاقى به معناى عصرى و موقّتى شدن تعاليم دينى و در نتيجه انكار كمال و خاتميت دين است. بنابراين نسبيّت اخلاقى با بين المللى و جاودانگى دين كه از شؤون كمال و خاتميت آن مى باشد، در تعارض است.

-         4 . شكاكيّت اخلاقى: با اعتقاد به نسبيت اخلاقى امكان هرگونه داورى قاطع نسبت به يك موضوع اخلاقى از بين مى رود. نسبيت گراى اخلاقى معتقد است كه صحت و سقم اصول اخلاقى، وابسته به عوامل فردى يا اجتماعى متغير است. بنابراين هيچ گاه نمى توان نسبت به يك موضوع اخلاقى حكم مطلق داشت و اين همان شكاكيّت اخلاقى است.

-         5 . برابرى خدمتكاران و خيانت پيشگان: از عمده ترين پيامدهاى ناگوار و خلاف وجدان نسبيت اخلاقى، اين است كه خدمت و خيانت، اصلاح و جنايت، خيرخواهى و شرارت و ... در دستگاه اخلاق از جايگاه واحدى برخوردار شده به يك اندازه تحسين يا تقبيح مى شوند. بنابراين رفتار فرعون و معاويه همان اندازه موجّه است كه عمل آسيه و زينب )عليهما السلام(  توجيه پذير است!

ب. مطلق گرايى در اخلاق و دلايل آن

-          1 . ضرورت ترسيم اخلاق پايدار: هدفمندى انسان و مسؤوليت پذيرى او، توجيه حكيمانه تعليم و تربيت و ترغيب و ترهيب، امكان سخن گفتن از عدالت و ظلم و دفاع از حقوق انسان و مبارزه با تجاوز به حقوق او، تمييز بين فضيلت و رذيلت، خير و شر، خائن و خادم، پاداش و كيفر، ثواب و عقاب، بهشت و جهنم، عادل و فاسق، دفاع حكيمانه و عقلانى از رسالت انبيا و اوليا و تلاش هاى مصلحان و خيرخواهان، امكان جانبدارى از دين كامل و ابدى، امكان ترسيم اصول و معيارهاى همگانى براى فهم و شناسايى زشت و زيباى اخلاقى و ده ها و صدها ركن و اصل ديگر از اصول حيات انسانى كه با ناديده گرفتن هريك از آنها شيرازه حيات بشرى از هم خواهد پاشيد، همه در گرو تبيين، ترسيم و قبول اصول اخلاقى ثابت و پايدار است.

-         2 . تبيين اصول جاودانه اخلاقى:

رابطه و تأثير اعمال اختيارى انسان بر روح و شخصيت واقعى انسان، امرى حقيقى و عينى است و در جاى جاى قرآن و حديث مى توان اين حقيقت را يافت; براى نمونه به چند مورد از آن اشاره مى شود: قرآن كريم در تحليل علت رفتار كسانى كه روز رستاخيز و آيات الهى را تكذيب كرده اند، مى فرمايد: «نه چنين است، بلكه آنچه مرتكب مى شدند زنگار بر دل هايشان بسته است».

ج. پرسش ها و پاسخ ها

شبهات چهارگانه :

-         شبهه اول: اگر اصول اخلاقى، مطلق و جاودانه اند، چه توجيه و تفسيرى مى توان براى استثناها پيش نهاد؟

پاسخ اول: در واقع احكام اخلاقى استثنا ندارند و هرگاه موضوع حكم اخلاقى محقق شود، بى درنگ حكم آن نيز ثابت مى گردد. آرى، گاهى در ملاك اصلى حكم اخلاقى خطا رخ مى دهد; مثلا مى گوييم: «راست گفتن خوب است»، ولى اگر موجب ريخته شدن خون بى گناهى شود در چنين مواردى «راست گفتن بد است». پس حكم اخلاقى با استثنا مواجه شده است. بایدگفت راستگويى اگر موجب ريختن خون بى گناهان و... شود موضوع امر اخلاقى نيست.

پاسخ دوم: اصول اخلاقى استثنا را برنمى تابد، ولى در مواردى كه با پيامدى نابايست روبه رو مى شود، يك فعل خارجى، مصداق دو عنوان شده است ; مثلا در مثال پاسخ اول، آن دو عنوان عبارتند از: راست گويى و كُشتن بى گناه. بنابراين عمل واحد از يك جهت «خوب» است و از جهتى ديگر «بد » .

در چنين مواردى ناگزير بايد یک جهت را برگزيد; زيرا يا بايد آن عمل را ترك كرد و يا انجام داد; حالت سومى وجود ندارد. در انتخاب انجام يا ترك عمل نيز به ناچار بايد مراتب حسن و قبح آن را سنجيد. اگر خوبى و بدى آن به يك اندازه باشد، فرد با انجام آن نه مستحق مذمت است و نه تحسين; ولى اگر يكى از آن دو بر ديگرى ترجيح داشت، همان را بايد برگزيند. بنابراين خوبى و بدى مطلق اند; ولى گاهى در مقام عمل با هم جمع مى شوند كه بايد به ترتيب پيش گفته تداخل آن دو را چاره كرد.

پاسخ سوم: فعل و رفتار اخلاقى، غير از خوى و خصلت اخلاقى است. خصلت ها و مفاهيم اخلاقىْ مطلق، و افعال و رفتار اخلاقىْ نسبى اند، و آنچه موضوع احكام اخلاقى است، خصلت ها و مفاهيم اخلاقى است نه رفتارها و افعال خاص. افعال و رفتار انسان ها به تناسب اين كه مصداق كداميك از مفاهيم اخلاقى باشند، محكوم به حكم اخلاقى مى شوند.

-         شبهه دوم: تفاوت احكام اخلاقى زن و مرد بر اساس برخى از روايات، گوياى اين واقعيت است كه از منظر اسلام نيز مفاهيم اخلاقى نسبى اند ; مانند اين سخن امام على(عليه السلام) كه مى فرمايد :

بهترين خصلت هاى زنان، بدترين خصلت هاى مردان است: تكبر، ترسوبودن، بخيل بودن. پس هرگاه زن متكبر باشد سر فرود نمى آورد و هرگاه بخيل باشد مال خود و شوهرش را نگاه مى دارد و هرگاه ترسو باشد از آنچه بر او روآورد، مى ترسد.

پاسخ: محور سخن در اين روايت رفتار و عمل در موقعيت و شرايط خاص است. بنابراين، تكبر، ترس و بُخل به عنوان خصلت هاى نفسانى نسبت به زن و مرد، حكم اخلاقى واحدى دارند; ولى رفتار متكبرانه زن در مقابل مرد بيگانه و رفتار محطاطانه او نسبت به عفّتش و بُخل ورزيدن او در مصرف اموال شوهرش و دارايى مشترك خانواده، امرى است پسنديده و اين به نسبيّت در اخلاق ـ كه همانا خوى و خصلت هاى اخلاقى است ـ نمى انجامد.

-         شبهه سوم: مطالعات مردم شناسانه نشان مى دهد كه بعضى اعمال و رفتارها، نزد قومى خوب و نزد مردمى ديگر بد تلقى مى شود; مثلا كلاه از سر برداشتن نزد برخى نشانه احترام و پسنديده است و نزد برخى ديگر مظهر بى احترامى و سوء ادب است. از اين قبيل اعمال فراوان است و اين نشانگر نسبى بودن «خوبى و بدى»هاى اخلاقى است.

پاسخ: رفتارهاى يادشده و تفاوت ديدگاه ها نسبت به آنها، از قلمرو علم اخلاق خارج است. اين قبيل امور در اصل، آداب و رسوم و عرف يك جامعه را تشكيل مى دهند. آداب و رسوم، ماهيت قراردادى دارند . از همين رو بسته به توافق مردم جوامع مختلف، متفاوت و نسبى است; اما نسبيت آنها موجب نسبيّت در احكام اخلاقى نيست.

-         شبهه چهارم : اختلاف باورها نزد جوامع، اديان و مكاتب مختلف نسبت به موضوعاتى كه ذاتاً داخل در قلمرو علم اخلاق اند، دليل نسبيّت احكام اخلاقى است. به عنوان مثال در حالى كه مسلمانان نمازخواندن را واجب و خوردن گوشت خوك را حرام مى دانند، مسيحيان باورى ديگر دارند.

پاسخ: اين قبيل اختلافات يا ناشى از عدم درك صحيح كمال مطلوب انسان است و يا ناشى از اشتباه در فهم نسبت فعل انسان با آن كمال نهايى .

 الف. عناصر ارزشمندى عمل اخلاقى

در نظام اخلاقى اسلام كه وجود پاداش و كيفر براى اخلاق ضرورى پنداشته مى شود، عمل خوب، عملى است كه پاداش و ثوابى اخروى در پى دارد; اعم از اين كه پاداش دنيوى هم به دنبال داشته باشد يا خير.

عناصر لازم براى يك عمل «خوب» و «ارزشمند» اخلاقى را مى توان به دو دسته تقسيم كرد:

-         1  .  عناصر فاعلى

وجود دو عنصر اساسى در فاعل لازم است تا عمل او با وجود شرايط ديگر در فعل، به زيور نيكى و ارزشمندى اخلاقى آراسته گردد. اين دو عنصر عبارتند از: «آزادى و اختيار فاعل» و «وجود انگيزه و نيّت خاصى» در او، از هنگام شروع تا پايان فعل.

 آزادى و اختيار فاعل

انسان دو نوع فعل انجام مى دهد: يك دسته افعال و كارهاى طبيعى و اضطرارى و گروه ديگر، افعال اختيارى و ارادى. «افعال طبيعى و اضطرارى» از طبيعت انسان صادر مى شود; بدون اين كه علم و آگاهى در انجام آنها دخالتى داشته باشد; مانند نفس كشيدن. امّا «افعال ارادى و اختيارى» انسان از روى علم و آگاهى از او صادر مى شود; يعنى انسان ابتدا آن عمل را مى شناسد و آن را از ساير رفتارها تميز مى دهد، سپس آن را مصداق كمال نفس مى يابد، آنگاه مبادرت به انجام آن مى نمايد.

البته، اختيار بشر مطلق نيست; زيرا اختيار او يكى از اجزاى سلسله علل است. اسباب و علل خارجى نيز در تحقق افعال اختيارى او دخالت دارند; مثلا تغذيه انسان علاوه بر خواست و اراده او، به وجود غذا در خارج و قابليت آن براى خوردن و در دسترس بودن، سلامتى دهان و دستگاه هاضمه و ده ها و صدها علت و سبب ديگر كه خارج از اختيار او است، نياز دارد كه سرسلسله آنها، خواست و اراده خداوند است كه بقاى اراده آدمى نيز وابسته به خواست او است. بنابراين آزادى اراده بشر حتى در حوزه افعال ارادى او نيز محدود و مشروط است; ولى ستايش و نكوهش اخلاقى نسبت به عمل او، محدود به قلمرو فعل اختيارى او است.

در مقابل فعل ارادى و آزادانه، فعل طبيعى و جبرى است .

واژه جبر در موارد زير به كار برده مى شود و آزادى و اختيار در هر مورد، معناى مقابل آن را دارد:

-          1 . جبر فلسفى : اعمال و رفتارى است كه از انسان صادر مى شود، ولى اختيار او هيچ مدخليتى در پيدايش آنها ندارد; همانند نفس كشيدن آدمى كه مقتضاى طبيعت او است. در مقابل اين نوع جبر، آزادى و اختيار فلسفى وجود دارد.

-         2 . جبر اخلاقى : اعمالى است كه انسان به حكم اخلاق، ملزم به انجام يا ترك آنها است ; مانند اين كه  انسان از نظر اخلاقى موظف است نماز بخواند يا بر او حرام است كه شراب بنوشد. اين نوع جبر در مقابل  اختيار و آزادى اخلاقى قرار دارد.

-         3 .  جبر حقوقى : قانون، انسان را ملزم مى دارد كه در زندگى اجتماعى خود اعمال مشخصى را انجام دهد و يا افعال خاصى را ترك نمايد; از جمله اين كه بر طبق قانون، همه مجبور هستيم به تناسب درآمد خود ماليات بپردازيم و يا به حق مالكيت و حريم زندگى خصوصى ديگران احترام بگذاريم. در صورت تخلف از اين امور با مجازات هاى قانونى روبه رو هستيم. اختيار و آزادى حقوقى در مقابل اين مفهوم از جبر قرار مى گيرد. بايدها و الزام هايى كه در علم حقوق از آن گفتوگو مى شود، از اين دسته اند.

-         4 . جبر روان شناختى : گاهى آدمى تحت تأثير وضعيت روانى و حالات درونى، ناگزير است اعمالى را انجام دهد و يا فعلى را ترك نمايد; مانند اين كه چون از درگذشت مادرش اندوهگين است و رقّت قلبى در او پيدا شده است، با ديگران مهربانى مى كند و يا همسرش را نمى آزارد و يا به دليل اين كه از درآمد سرشار روزانه اش سرمست شده است و يا اشتياق ديدار عزيزان خود را دارد، ناگزير از كرده هاى بد ديگران نسبت به خود گذشت مى كند و دست به بذل و بخشش مى زند. اين نوع جبر، نقطه مقابل آزادى و اختيار روان شناختى است. اين تلقى از جبر و اختيار، در روان شناسى متداول تر است.

-         5 . جبر جامعه شناختى: در مواردى وضعيت جامعه و آداب و سنن و فرهنگ اجتماعى ايجاب مى كند كه فرد رفتار مشخصى را از خود بروز دهد و ناگزير است كه برخى اعمال را ترك نمايد; مانند آنكه  نتيجه تحولات اجتماعى ناشى از توسعه صنعتى فرد ناگزير است هنگام پياده شدن از مترو تعارفات را كنار بگذارد تا بتواند در فرصت اندكى كه درها براى پياده شدن باز است، از قطار خارج شود. آزادى و اختيار جامعه شناختى در برابر اين نوع جبر معنا پيدا مى كند.

انگيزه و نيّت فاعل

مراد از انگيزه و نيت در اين جا همان علت غايى است كه فاعل را وادار به عمل مى كند.

براى تحقّق نيت و انگيزه خاص، وجود دو ركن اساسى ضرورى است: اولا، فاعل بايد نسبت به انجام فعل قصد و توجه داشته باشد. ثانياً، هدف و انگيزه او از انجام فعل، فقط خوشايندى خداوند باشد كه از آن به «اخلاص» تعبير مى شود.

تأثير و نقش نيت را در ارزشمندى عمل اخلاقى، مى توان هم از منظر عقل و فلسفه و هم از زبان متون مقدس اسلامى تبيين كرد:

1 .  بيان عقلانى نقش انگيزه: از منظر فلسفه اخلاق اسلامى، عالى ترين مرتبه روحى آدمى آن است كه تجلى گاه اسما و صفات جمال و جلال الهى گردد ، اين مهم در صورتى تأمين مى گردد كه انسان در عمل اختيارى خود كه تأثير وجودى بر صعود و نزول روح دارد، انگيزه و نيت تقرّب به خداوند را داشته باشد. اين تأثير و رابطه بين نيّت و ارزشمندى اخلاقى يك رابطه تكوينى و حقيقى است; نه جعلى و قراردادى.

2 .
بيان وحيانى نقش انگيزه: در متون مقدس اسلامى اعم از قرآن و سنت، تأكيد آشكارى بر ضرورت وجود انگيزه الهى در عمل اخلاقى شده است. بعنوان مثال:

و كسانى كه براى طلب خشنودى پروردگارشان شكيبايى كردند و نماز بر پا داشتند و از آنچه روزيشان داديم، نهان و آشكار انفاق كردند، و بدى را با نيكى مى زدايند، ايشان را فرجام خوش در سراى باقى است.

از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده است كه فرموده اند:

محققاً ارزش كارها به نيّت ها است و فقط براى انسان آنچه نيّت كرده است، مى ماند.

مراتب نيّت:

-         پاداش و ثواب اخروى ( بهشت )

-          نجات از كيفر و مجازات در روز رستاخير

-         جلب رضايت خداوند

نسبت انگيزه و ايمان: عمل اخلاقى هنگامى ارزشمند است كه فاعل در انجام آن سوداى كسب رضايت معبود را در سر داشته باشد. تحقق اين امر به طور منطقى در صورتى ممكن است كه فاعل، هستى خداوند و حقانيّت معاد و روز پاداش و كيفر و بعثت انبيا و تعاليم آنها را باور داشته باشد.

تفاوت بين «ايمان» و «اسلام» ، در اين است كه اسلام، به معناى تسليمِ عملى در مقابل دين است و تسليم عملى با اعضا و جوارح ظاهرى بدن محقق مى گردد; ولى ايمانْ امرى قلبى، اعتقادى و باطنى است; به طورى كه آثار آن در اعمال ظاهرى و بدنى نيز ظاهر مى گردد. بنابراين هر مؤمنى مسلمان است، ولى هر مسلمانى مؤمن نيست.

نسبت ايمان و عمل: در بسيارى از آيات قرآن، ايمان در كنارِ عملِ صالح، ارزشمند و موجب سعادت شمرده شده است :

و به زودى كسانى را كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده اند، در باغ هايى كه از زير درختان آن، نهرها روان است درآوريم، براى هميشه در آن جاودانند و... .

اعمال نيك كافران:

آيا كافران و افراد غيرمؤمن كه ايمان به مبدأ و معاد و نبوّت ندارند ، در دستگاه اخلاقى اسلام شايسته هيچ ستايش و پاداشى نيستند؟

پاسخ : اين قبيل اعمال زمينه تعالى و تكامل نفس انسانى را فراهم مى كنند و موجب تخفيف يا رفع مجازات اُخروى فرد مى گردند .

-         2 .عنصر فعلى و عينى

درفلسفه اخلاق اسلامى، هم وضعيت نفسانى و انگيزه فاعل مورد توجه قرار مى گيرد و هم ماهيّت عينى و آثار واقعى عمل.

ب. شرايط مسئوليت اخلاقى

در واقع «ارزشمندى» و «مسئوليت» دو ركن اساسى داورى در علم اخلاق اند و در فقدان يكى از آن دو، ديگر نمى توان از يك نظام اخلاقى سخن گفت.

مراد از مسئوليت اخلاقى، مسئوليت در برابر پروردگار است و نتيجه آن مجازات و كيفر اخروى مى باشد.  

متكلمان مسلمان، شرايط مسئوليت در برابر دستورات اخلاقى را به چهار دسته تقسيم مى كنند( شرایط پذيرش مسئوليت اخلاقى ):

-         1 .بلوغ

كودكان و افراد غيربالغ از بار مسئوليت اخلاقى فارغ اند ، «بعد از رسيدن فرد به سن بلوغ، حدود الهى به طور كامل به نفع و به ضرر او اجرا خواهد شد».

-         2 .  عقل

علاوه بر بلوغ طبيعى، وجود قوه تعقل، شرط مسئوليت اخلاقى است. بنابراين، افرادى كه از سلامت عقلانى برخوردار نيستند و دچار كاستى هايى در قوه عاقله اند، مسئوليت اخلاقى ندارند; اگرچه سرپرست آنان در مقابل خساراتى كه در نتيجه اعمال آنان به ديگران وارد مى شود، مسئوليت حقوقى دارد.

-         3 .  علم يا امكان تحصيل آن

فرد هنگامى مسئوليت اخلاقى دارد كه نسبت به زشتى و پليدى و ممنوعيت آنچه بايد ترك كند و نسبت به خوبى و شايستگى آنچه بايد انجام دهد و همچنين چگونگى انجام آن، علم و آگاهى داشته باشد و يا اين كه امكان دستيابى به آگاهى لازم را داشته باشد.

چرا علم به تكليف و يا امكان تحصيل آن، شرط مسئوليت اخلاقى است؟

اوّلا; وجدان سالم بشرى مجازات و كيفر را بدون ابلاغ و اعلام نسبت به فردى كه در كسب آگاهى از وظيفه خود مرتكب تقصيرى نشده است، زشت و ناپسند مى شمارد.

ثانياً; عقل، علم و آگاهى را نسبت به وظيفه، شرط تكوينى و فلسفى انجام وظيفه مى داند.

در نتيجه در صورت فقدان آن، امكان انجام وظيفه را محال مى پندارد; زيرا با جهل نسبت به وظيفه، فاعلْ انگيزه و محركى براى پايبندى به آن ندارد و صدور فعل بدون انگيزه عقلا محال است.

ثالثاً; وجدان عرفى و عقلايى، ترك تكليف مجهول را سزاوار مجازات نمى داند.

رابعاً; قاعده مذكور به وفور در كتاب و سنت مورد تأييد قرار گرفته است; به عنوان نمونه به بعضى از آنها اشاره مى شود:

خداوند مى فرمايد: «و ما تا پيامبرى برنگزينيم، به عذاب نمى پردازيم».

در جاى ديگر مى فرمايد: «خدا هيچ كس را جز به قدر آنچه به او داده است، تكليف نمى كند».

-         4 .قدرت

بر اساس اين شرط، انسان نسبت به آنچه توانايى پايبندى به آن را ندارد ـ اعم از فعل يا ترك ـ مسئوليت اخلاقى ندارد و در روز رستاخيز مورد بازخواست و نكوهش قرار نمى گيرد.

-         5 .عدم اضطرار

اضطرار در بسيارى از موارد رافع مسئوليت اخلاقى است. «مضطر»، فردى را مى گويند كه در شرايط دشوار قرار گيرد; مانند آنكه شخص در بيابانى درمانده و گرسنه است و غير از مردار غذايى براى خوردن نمى يابد.

-         6 .عدم اكراه

اكراه هنگامى محقق مى شود كه فرد از جانب شخص يا گروهِ جابر، مورد تهديد قرار مى گيرد و برخلاف رضايت باطنى خود وادار به ترك فعل و يا انجام فعلى مى گردد كه به لحاظ اخلاقى زشت و ناپسند است; مانند آنكه به او مى گويند: اگر روزه اش را نخورد، جانش در خطر است و يا اگر نسبت به فلان مسئله راست بگويد، از كار اخراج خواهد شد.

حوزه تأثير «اكراه» و «اضطرار» وابسته به دو عامل اساسى زير است :

يك. درجه صدمه و ضررى كه مى بايست «دفع» يا «رفع» گردد.

دو. اهميت وظيفه و تكليفى كه انسان مى خواهد به دليل «اكراه» و يا«اضطرار» از انجام آن خوددارى كند.

-          7 .  قصد و تعمّد

شرط ديگر مسئوليت اخلاقى آن است كه فرد از روى تعمّد و اراده، وظيفه اخلاقى خويش را ناديده انگارد. بنابراين هرگاه شخص در نتيجه خطا و سهو مرتكب ترك وظيفه اخلاقى گردد، هيچ گونه مسئوليت اخلاقى متوجه او نخواهد بود.

ج. شناسايى عمل اخلاقى

در نظام اخلاقى اسلام سه رهيافت اساسى با ماهيتى خاص، براى رسيدن به مصاديق فضيلت و رذيلت اخلاقى مورد تأكيد قرار گرفته است ( ملاک و معیارهای شناسایی اعمال اخلاقی ) :

-         1 .عقل

طريق عقلانى، راهكارى است مستقل از وحى كه خود قادر به شناسايى بسيارى از فضيلت ها و رذيلت هاى اخلاقى است. عقل بشرى قاطعانه در مى يابد كه نيكى هاى ديگران را بايد پاس داشت و .....

مراد از «عقل» در اين جا آن دسته از احكام عقلى است كه بتواند در تحت قاعده كلى ملازمه بين حكم عقل و شرع قرار گرفته و به مدد اين قاعده حكايتگر خواست شريعت باشد.

-         2 .فطرت ( دل ) :

وجود گرايش هاى فطرى به سوى نيكى هاى اخلاقى و نفرت هاى درونى نسبت به پليدى ها در سرشت و خميرمايه جان آدمى، رهيافت قابل اعتماد و مطمئنى است كه منشأ آن گوهر پاك و بى آلايش انسانيت و قلب سليم است. تمايلات فطرى انسان با داشتن مشخصه هايى از قبيل مثبت و معنوى بودن، ارادى و آگاهانه تر بودن، و اختصاص آنها به حوزه حيات انسانى، به سادگى از اميال غريزى و طبيعى موجود در درون آدمى قابل تشخيص اند.

-         3 . وحى

در نظام هاى اخلاقى مبتنى بر خدامحورى، «وحى» رهيافت سومى است كه دو طريق پيشين را تكميل مى كند. وحى به دليل توانمندى در تعيين و تفسير مفاهيم اخلاقى و پرداختن به جزئيات آنها نقش اول را در باب شناسايى عمل اخلاقى دارد; اگرچه هيچ گاه آن دو را نيز ناديده نمى انگارد، بلكه همواره به شكوفايى و كارآمد كردن آن دو اصرار مىورزد.

د. تزاحم ارزش ها و معيار ترجيح

يكى از مشكلات اخلاقى بشر برخورد و تزاحم ارزش هاى اخلاقى در مقام عمل است.

اساسى ترين ملاك عقلى و شرعى ترجيح در تزاحم هاى اخلاقى و حقوقى، ميزان اهميت هر يك از وظايف است; يعنى هنگامى كه ناگزيريم بين دو يا چند تكليف اخلاقى، اطاعت و پايبندى به يكى را برگزينيم، بايد مهم ترين آنها را برگزيد و بدان عمل كرد. اما چگونه مى توان تكليف مهم تر را شناسايى كرد؟با بهره گیری از عقل ، فطرت (دل) و وحی .

 پيش فرض هاى فلسفى، كلامى و انسان شناختى اخلاق اسلامى کدامند ؟

-  1 . پيش فرض هاى فلسفى:

 از جمله پيش فرض هاى فلسفى اخلاق اسلامى اين است كه انسان مركب از دو جوهر متمايز روان و تن است. بدن بسترى براى رُشد و سعادت و يا سقوط و شقاوت جان آدمى است. بنابراين حقيقت وجودى انسان را روان او تشكيل مى دهد. روح آدمى مجرد از بدن است و هنگام مرگ در دنیایی دیگر به حیات خود ادامه می دهد .

- 2 .  مبانى كلامى:

- خداوند حکیم است و عالم خلقت حکیمانه خلق شده است و دارای هدف می باشد .

-  در این عالم انسان باید به قرب الهی برسد .

- انسان دارای میل جاودانگی است و بعد از این دنیا به حیات خود ادامه خواهد داد .

- 3 .ابعاد وجودى انسان:

در يك تقسيم بندى كهن، ابعاد وجودى انسان را مى توان در سه حوزه انديشه و صفات نفسانى و رفتار، جاى داد. بخش انديشه اى وجود انسان، عهده دار كشف انواع حقايق و واقعيات است. صفات و ملكات نفسانى آدمى نيروى محركه او در اعمال و رفتارش و در واقع بيانگر حقيقت و مرتبه وجودى او است. حوزه رفتارى نيز عبارت است از آن بخش از وجود انسان كه نمود و بروز خارجى و آشكار دارد.

-         4 .  رابطه متقابل ابعاد وجودى انسان:

يك. رابطه انديشه با صفات نفسانى: اين رابطه را از دو زاويه بايد مورد توجّه قرار داد: تأثير صفات نفسانى بر انديشه آدمى و تأثير علم و انديشه بر چگونگى صفات نفسانى.رسول خدا(صلى الله عليه )  : محبت تو نسبت به يك شى تو را نسبت به آن نابينا و گنگ مى كند.

اين عبارت و نمونه هاى فراوان ديگرى از اين قبيل، به وضوح گوياى وابستگى انديشه به ملكات و صفات نفسانى است .

دوم، ايجاد هرگونه تحول و تغيير در صفات و ملكات نفسانى به مانند هر عمل اختيارى خارجى يا درونى محتاج علم و انديشه است.

دو- رابطه صفات نفسانى با رفتارها: اين رابطه نيز از دو منظر قابل توجه است: تأثير صفات نفسانى بر روى رفتارها و تأثير عمل و رفتار بر روى صفات نفسانى.

اوّل، هر يك از حالات و ملكات نفسانى رفتارهاى متناسب با خود را طلب مى كند و با اصلاح آنها، رفتار آدمى نيز اصلاح خواهد شد.

ثانياً، تكرار يك عمل و رفتار مى تواند در ايجاد صفت و ملكه نفسانى متناسب با خود تأثير به سزايى داشته باشد و اصلاح ظاهر ـ اگرچه با زحمت و مشقت ـ مى تواند موجب اصلاح باطن گردد و موجبات پيدايش صفت و ملكه درونى متناسب با آن را فراهم آورد.

سه. رابطه انديشه و عمل: ترديدى نيست كه به طور منطقى علم و آگاهى از مبادى و مقدمات عمل اختيارى است و اصولا تعليم و تعلّم در حوزه علوم عملى بر اين پيش فرض مبتنى است. اما تأثير عمل بر روى علم و انديشه امرى تجربه شده و قابل اثبات است.

ساختار كلى مفاهيم و حوزه هاى اخلاقى را ترسیم نمایید .

مقام خليفة الهى )قرب الهى (

حوزه هاى رفتارى

صفات نفسانى ( عمل كننده )

صفت نفسانى هدايت گر ) ايمان (

 ايمان:

در بیان اهمیت و جایگاه ایمان گفته های فراوانی وجود دارد که خلاصه ای از آن در زیر می آید :

-         1 .  ارزش ايمان

ايمان از يك سو آخرين حلقه وصل به مقام خليفه الهى و جوار قرب معنوى است و از سوى ديگر مبدأ و مفتاح همه صفات پسنديده نفسانى و نيكى هاى رفتارى است.

-         2. ماهيت ايمان

ايمان عبارت است  از: تصديق قلبی ، اقرار زبانیو عمل به ارکان .

-          3 .  اصناف و درجات ايمان

اوّلا، در يك تقسيم ايمان به دو نوع «مستقرّ» و «مستودع و عاريه اى» تقسيم مى شود.ايمان «مستقر» ايمانى است كه تا روز قيامت ثابت و ماندگار است و ايمان «مستودع» ايمانى است كه قبل از مرگ، خداوند آن را از انسان باز مى ستاند.

ثانياً، حقيقت ايمان، داراى مراتب و درجات و قابل نقصان و كاهش است.

امام صادق(عليه السلام) به يكى از پيروان خود فرمود:

اى عبدالعزيز، به راستى كه ايمان ده درجه است، به مانند نردبان كه مى بايست پله پله از آن بالا رفت.

-         4 .متعلّقات ايمان

يك. ايمان به عالم غيب :مراد از عالم غيب، حقايقى است كه با حواس ظاهرى قابل ادراك نيستند، بلكه با سير عقلانى و يا شهود باطنى مى توان به آنها دست يافت.

دو. ايمان به خداوند و يگانگى او: رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در پاسخ كسى كه از علامت هاى ايمان پرسيد، فرمود: نشانه هاى ايمان چهار چيز است: اقرار به يگانگى خداوند و ايمان به او، و ايمان به كتاب او، و ايمان به رسولان الهى.

سه. ايمان به معاد و چگونگى آن: ايمان به معاد و چگونگى آن نقش ضمانت اجرا براى ميزان كار آمدى اخلاق اسلامى را ايفا مى كند.

چهار. ايمان به رسالت انبيا و كتب آسمانى

پنج. ايمان به امامت و امامان(عليهم السلام): بر اساس مبانى كلامى شيعه ايمان به جريان امامت، شرط رستگارى و از پايه هاى اخلاق اسلامى است.

-         5 .  شرط ايمان : انجام عمل نيك عمده ترين شرط ايمان است.

-         6 .  اسباب ايمان :

عوامل پیشرفت و کمال ایمان کدامند ؟

-         1 . بخشى از آنها ماهيت معرفتى دارند; مانند علم، عقل و فقاهت در دين كه مقدمات نظرى ايمان را فراهم مى سازند و در علم كلام فراهم مى آيند.

-         2 . دسته اى ديگر نوعى صفت و ملكه نفسانى هستند; مانند تقوا، دوستى و دشمنى در راه خدا، صبر، حلم، توكّل، رضا و

-          .3 پاره اى نيز مربوط به حوزه رفتار آدمى اند; مانند انفاق، اهتمام به نماز، احسان به ديگران، خوددارى از گناهان و... .

-         7 .  آثار و فوايد ايمان

يك. آرامش روحى: يكى از بالاترين لذت ها براى انسان سكينه و آرامش روانى است.

دو. روشن بينى: از نظر قرآن ايمان موجب روشن بينى و بصيرت انسان در مقام تشخيص حق از باطل مى گردد.

سه. توكل به خداوند: يكى از ملكات نفسانى نادر و ارزشمند كه از اركان زندگى سعادتمند و لذت بخش است، توكّل و اعتماد به پروردگار است. در سايه اين حالت، بسيارى از دغدغه ها از وجود آدمى رخت بر مى بندد و طوفان هاى سهمگين حوادث سر فرود مى آورند.

چهار. بركات دنيوى

پنج. انجام اعمال نيك: علاوه بر اين كه انجام عمل صالح شرط اساسى ايمان است، از آثار و فوايد ايمان نيز مى باشد; چرا كه ايمان آبشخور عمل و عملِ نيكو ثمره و نمود ايمان درونى است.

شش. محبوبيت در بين مردم

هفت. فلاح و رستگارى اخروى: غايت و نهايت همه آن آثار و بركات و فوايد ايمان، فلاح و رستگارى مؤمنان است و چه پايانى از اين خوش تر.

-         8 .  آفات و موانع ايمان

شاخص ترين اين قبيل آفات به شرح زير است:

يك. جهل: جهل اعم از بسيط و مركب از موانع بزرگ ايمان است. مراد از جهل بسيط آن است كه انسان فاقد علم باشد و بر عالم نبودن خويش نيز اذعان داشته باشد.ولى جهل مركب عبارت از آن است كه آدمى عالم نبوده و بهره اى از واقعيت در ذهن ندارد; ولى معتقد است كه او واقعاً به حقيقت دست يافته است. او در واقع نمى داند كه نمى داند و به دو امر جاهل است و به همين دليل به آن جهل مركب گفته اند.

دو. شك و حيرت: شكِ ابتدايى مى تواند شروع مباركى براى رسيدن به علم و يقين باشد.. شك به عنوان مقصد و منزل قطعاً يك رذيلت اخلاقى و از آفات بزرگ يقين و ايمان است و مفهوم آن اين است كه نفس آدمى ناتوان از تمييز حق از باطل و در ميان حق و باطل سرگردان است.

سه. خاطرات نفسانى و وسوسه هاى شيطانى: مراد از خاطره آن چيزى است كه بر قلب انسان عارض مى شود و اگر انسان را به سوى شرّ دعوت كند، وسوسه و هرگاه او را به سوى خير رهنمون شود الهام ناميده مى شود.

چهار. وسواس علمى: نوعى افراط گرى در دقت، كنكاش و عقلانيت است كه از آفات ويرانگر ايمان محسوب مى گردد.

پنج. كفر و شرك: اين دو كه در مقابل ايمان و توحيد قرار دارند، از موانع و آفات ايمان اند.

 الف. جهت گيرى نفس نسبت به خداوند

بخشى از صفات نفسانى كه رابطه مطلوب و جهت گيرى درونى آدمى را با خداوند رقم مى زنند، به شرح زيرند:

يك. محبت بندگان به خداوند

اسباب پيدايش محبت : عالمان اخلاق معتقدند كه محبت و مراتب شديد آن يعنى عشق، در نتيجه اسباب و موجبات زير پديد مى آيد:

-  1 .آنچه سبب بقا و كمال آدمى مى شود

-2 .لذّت

- 3 .احسان

- 4 .حُسن و جمال ظاهرى و باطنى

- 5 .تناسب و مسانخت باطنى و روحى

- 6 .اُلفت و اجتماع

- 7 .شباهت در اوصاف ظاهرى

- 8 .  رابطه عليّت

ب) نشانه هاى محبت به خداوند

شاخص ترين اين نشانه ها به روايت منابع اوّليّه اخلاق اسلامى به قرار زير است :

-         1 .دوست داشتن مرگ

-         2 .مقدّم داشتن خواست خداوند

-         3 .عدم غفلت از ياد خداوند

-         4 .غم و شادى براى خدا

-         5 .دوستى با دوستان خدا و دشمنى با دشمنان او

-         6 .بيمناكى در عين محبت و اميدوارى

-         7 .كتمان محبت خدا و ترك ادعاى آن

ج) آثار محبت خداوند

در اين جا به برخى از آثار محبت خداوند كه به عنوان حالت و صفتى نفسانى مطرح اند، اشاره مى شود :

-         1 . اُنس با پروردگار:

 هنگامى كه قلب آدمى مسرور از قرب الهى و مشاهده جمالِ مكشوفِ محبوب مى گردد، بشارتى به قلب انسان وارد مى گردد كه به آن «اُنس» گفته مى شود. از نشانه هاى اُنس با خداوند آن است كه خلوت و اشتغال به ذكر او گواراتر از هم نشينى و اُنس با خلايق است.

-         2 .اشتياق به سوى خداوند:

دوستداران مشاهده جمال الهى بعد از اين كه از وراى حجاب هاى غيب، رخسار محبوب را به نظاره نشستند و دريافتند كه از رؤيت حقيقت جلال و عظمت او قاصرند، تشنگى و ولع آنان براى مشاهده آنچه نديده اند فزونى مى گيرد; به اين حالت «مقام شوق» گفته مى شود. برخلاف مقام اُنس كه ناشى از مشاهده چهره مكشوف محبوب است، مقام اشتياق، در نتيجه تمايل به ادراك جمال و جلال محجوب او پديد مى آيد.

-         3 .رضا به قضاى الهى:

«رضا» در مقابل «سخط» است و آن عبارت است از ترك اعتراض نسبت به آنچه خداوند مقرر داشته است، در ظاهر و باطن و در گفتار و رفتار. رضا از آثار و لوازم محبت پروردگار است ; زيرا محب هر آنچه را كه از محبوب صادر گردد، زيبا مى بيند .

توكّل

توكل یعنی اطمینان قلبی به خداوند و به معناى نفى انتساب امور به انسان يا اسباب و علل طبيعى و ارجاع اصالت و استقلال به خداوند است.

درجات توكّل:

-         اولين درجه توكّل به خداوند  اعتماد و اطمينان انسان به اوست .

-         در درجه دوم توكّل، انسان از اصل توكّل غافل و در وكيل خود يعنى خداوند فانى است .

-         عالى ترين درجه توكّل آن است كه انسان همه حركات و سكنات خويش را به دست خداوند بيند .

ارزش توكّل :

 قرآن كريم ده ها بار به صراحت و كنايت وعده خداوند مبنى بر كفايت امور آنان را اعلام مى دارد. از جمله در قرآن آمده است: «و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكّل كنند.» ، «خداوند توكّل كنندگان را دوست مى دارد.» و«و هر كس بر خدا اعتماد كند ، او براى وى بس است.»

تلاش و توكل :

 انسان نسبت به امورى كه اسباب و علل آن خارج از اراده او است ، چاره اى جز توكّل ندارد; ولى نسبت به حوادثى كه ايجاد اسباب و علل آن در توان او است وظيفه دارد كه براى فراهم آوردن آنها بكوشد و آنچه را به سببيّت آن يقين يا گمان دارد، به كار گيرد و در اين جهت از تعقّل و انديشه خويش بهره برد.

 منابع :

احمددیلمی و مسعود آذربایجانی ، اخلاق اسلامی (

Powered By
  BLOGFA.COM

آمارگیر وبلاگ